Kabinet: AIVD en MIVD mogen sneller ingrijpen, minder controle vooraf

De inlichtingendiensten AIVD en MIVD krijgen meer mogelijkheden om zogeheten evidente tegenstanders op te sporen en aan te pakken. Dat blijkt uit een nieuw wetsvoorstel van het kabinet. Onder evidente tegenstanders vallen bijvoorbeeld Russische hackers, Chinese spionnen, aanslagplegers uit Iran en terroristen van IS. Burgers en andere belanghebbenden kunnen vanaf nu via internetconsultatie.nl reageren op de wetteksten.

Nieuwe bevoegdheden AIVD en MIVD: minder toestemming vooraf nodig
De diensten hoeven straks niet meer telkens vooraf toestemming te vragen voordat ze bijvoorbeeld een individuele hacker digitaal volgen. Defensieminister Yesilgöz, verantwoordelijk voor de MIVD, zegt dat snelheid daarbij belangrijk is. "Dan is die alweer gevlogen", aldus de minister.

Als een buitenlandse geheime dienst eenmaal is aangewezen als evidente tegenstander, kunnen AIVD en MIVD alle hackers aanpakken die vermoedelijk voor die dienst werken. De toezichthouder controleert achteraf of dat rechtmatig gebeurde en kan lopende operaties stilleggen bij onrechtmatigheden. Yesilgöz benadrukt dat de privacy van Nederlanders daarbij gewaarborgd blijft.

Bedrijven en organisaties moeten informatie afstaan
De wet maakt het ook mogelijk dat de veiligheidsdiensten nauwer samenwerken met Nederlandse bedrijven en organisaties, en hen wijzen op risico's die zij lopen door vijandige actoren. Minister Heerma van Binnenlandse Zaken, verantwoordelijk voor de AIVD, wil niet zeggen om welke organisaties het precies gaat. Volgens het persbericht bij de wet gaat het onder meer om banken, universiteiten en online platforms.

Heerma zegt dat er nu ook al wordt samengewerkt, maar dat de wet daar een wettelijke basis voor regelt. Daarbij kan het ook gaan om het vorderen van informatie. Het vorige kabinet wilde nog 8.000 buitenlandse wetenschappers en studenten op Nederlandse universiteiten screenen, om te voorkomen dat kennis in handen komt van landen als China, Rusland en Iran. Die brede screening bleek onhaalbaar; gerichte samenwerking is volgens het kabinet wel mogelijk.

Meer bevoegdheden, één toezichthouder voor de inlichtingendiensten
Nieuwe regels moeten het ook makkelijker maken voor de krijgsmacht en de MIVD om onderling informatie uit te wisselen. Ook de samenwerking met de Dienst Justitiële Inrichtingen en de Immigratie- en Naturalisatiedienst wordt vastgelegd. Het toezicht komt te liggen bij één nieuw orgaan, het College van toetsing en toezicht, dat de huidige CTIVD en Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden vervangt.

Experts uiten kritiek op afnemend toezicht
Beide huidige toezichthouders waren de afgelopen jaren kritisch over de manier waarop AIVD en MIVD gegevens van individuen verzamelen en grote hoeveelheden persoonsgegevens bewaren. Lotte Houwing van Bits of Freedom ziet sinds de wet uit 2017 een trend waarbij de diensten steeds meer gegevens verzamelen terwijl het toezicht afneemt. Zij wijst erop dat burgers makkelijker in beeld komen bij de diensten, terwijl uit eerder onderzoek bleek dat de datahuishouding van de diensten zelf niet op orde is.

Voormalig AIVD'er en toezichthouder Bert Hubert stelt dat de diensten met dit voorstel teruggrijpen naar de situatie van vóór 2017, toen er minder streng toezicht was. Hij merkt op dat de wet recent van naam is veranderd: aan de bestaande Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten is 'bescherming nationale veiligheid' toegevoegd, wat het volgens hem voor politieke partijen lastiger maakt om tegen te stemmen.

Zorgen over inzet van kunstmatige intelligentie
Houwing en Hubert wijzen ook op de ruimere mogelijkheden om informatie te vorderen bij publieke en private instanties, wat strafbaar wordt als iemand weigert. Daarnaast valt het beiden op dat de wet de inzet van kunstmatige intelligentie op vrijwel alle terreinen toestaat. Hubert noemt dat risicovol, omdat AI niet altijd goed kan uitleggen waarom een bepaalde conclusie wordt getrokken. Volgens de wet moet een conclusie als 'iemand is een terrorist' nog wel nader worden onderzocht, maar dat geldt volgens Hubert niet voor alle gevallen. Hij verwacht dat de wet er in deze vorm komt, maar hoopt dat de Tweede Kamer nog aanpassingen doorvoert.

Dilan Yesilgoz-Zegerius 28 February 2026 (@www.mil.gov.ua - CC BY 4.0)